Hồi tưởng lại "Nỗi lo giảm quy mô" năm 2013! "Chuẩn định giá tài sản toàn cầu" tăng vọt 50 điểm cơ bản chỉ trong một tháng, thực sự hiếm thấy

Thị trường trái phiếu kho bạc Mỹ đang trải qua tháng có mức giảm tồi tệ nhất trong 4 năm qua, biên độ dao động đã chạm ngưỡng cảnh báo lịch sử và kích hoạt hiệu ứng dây chuyền cho hệ thống định giá tài sản toàn cầu.

Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm trong tháng 9 đã tăng hơn 50 điểm cơ bản, vượt mốc 5,3%, chạm mức cao nhất kể từ năm 2002, vượt xa đỉnh điểm năm 2007. Biên độ này đối với thị trường có quy mô 32 nghìn tỷ USD, được coi là điểm neo của hệ thống tài chính toàn cầu, là điều cực kỳ hiếm gặp.

Theo Bloomberg và Thời báo Tài chính, đợt bán tháo lần này đã từ động lực cơ bản chuyển thành vòng xoáy bán giải chấp kỹ thuật tàn khốc—lợi suất tăng đã khiến một số quỹ buộc phải giảm vị thế, kéo giá trái phiếu giảm sâu, đẩy chi phí vay mượn lên cao và một lần nữa châm ngòi cho một đợt bán tháo mới. Quản lý danh mục đầu tư tại J.P. Morgan Asset Management, Priya Misra cảnh báo: "Đây là một vòng xoáy ác tính, bạn phải suy nghĩ xem điều gì có thể phá vỡ nó. Không ai muốn đứng trước đầu tàu lửa."

Lợi suất thực tế kỳ hạn 10 năm chỉ trong một tháng tăng 57 điểm cơ bản, trường hợp lịch sử điển hình là "Cơn hoảng Taper" năm 2013—khi đó, cựu Chủ tịch Fed Bernanke đã phát tín hiệu cắt giảm chương trình mua tài sản, khiến thị trường trái phiếu biến động mạnh và chứng khoán bị bán tháo trên diện rộng. Biên độ biến động lãi suất thực tế một tháng hiện nay là một trong những mức nghiêm trọng nhất kể từ thời kỳ đó.

Lợi suất tăng liên tục đã lan truyền sang nền kinh tế thực, khiến chi phí vay mua nhà của hộ gia đình và chi phí huy động vốn của doanh nghiệp tăng lên, đồng thời gây áp lực cho thị trường chứng khoán. Nhà kinh tế trưởng Mỹ của T. Rowe Price, Blerina Uruçi nhận định: "Xu hướng lợi suất đi lên là rất rõ ràng, có nhiều yếu tố mang tính cấu trúc dẫn dắt và sẽ còn kéo dài."

Đợt bán tháo trái phiếu kho bạc Mỹ lần này ban đầu được thúc đẩy bởi lo ngại về quy mô nợ công của Mỹ và lạm phát, nhưng tuần này đã chuyển sang bị chi phối bởi các yếu tố kỹ thuật, dẫn tới làn sóng đóng vị thế giải chấp.

Matthew Scott, Giám đốc giao dịch toàn cầu tại AllianceBernstein, chỉ ra lực lượng chính bán tháo số lượng lớn trái phiếu kho bạc dài hạn trong tuần này là các quỹ phòng hộ và các quỹ đầu tư bất động sản (REITs) sở hữu nhiều chứng khoán đảm bảo bằng thế chấp (MBS). Cơ sở lý luận là: Khi chi phí vay tăng, nhu cầu trả nợ trước hạn của cư dân Mỹ giảm, kéo dài vô tình thời hạn MBS, để phòng ngừa thay đổi này họ buộc phải bán các trái phiếu dài hạn khác, bao gồm cả trái phiếu kho bạc Mỹ.

Nhà phân tích Amrut Nashikkar của Barclays cho biết động thái tương tự cũng đang diễn ra trên thị trường hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ—các quỹ đòn bẩy nắm giữ lượng lớn vị thế buộc phải tái cân đối danh mục. Giám đốc giao dịch hoán đổi lãi suất khu vực Bắc Mỹ của Citigroup, Daniel Gottlander đồng tình: "Khi xuất hiện bán tháo quy mô lớn, bạn phải giảm rủi ro ở các phần khác trong danh mục, đó là lý do mọi chuyện xảy ra cùng lúc, tác động lan tỏa rất rõ rệt." Đồng thời ông cũng lưu ý, hiện tại "người mua bên lề vẫn chưa xuất hiện", lực lượng mua bắt đáy đóng vai trò bình ổn trong môi trường thị trường bình thường, hiện nay chưa lộ diện.

Các biện pháp chính sách không kiểm soát hiệu quả được đà bán tháo. Bộ trưởng Tài chính Yellen trước đó đã quyết định mở rộng quy mô mua trái phiếu chính phủ, nhưng động thái này không ngăn được lợi suất tiếp tục leo thang.

Dữ liệu lạm phát cũng không mang lại sự yên tâm cho thị trường. Thông tin công bố vào thứ Tư cho thấy chỉ số giá chi tiêu tiêu dùng cá nhân (PCE)—chỉ số lạm phát ưa thích của Fed—vẫn ở mức 3,4% so với cùng kỳ năm ngoái trong tháng 8, thấp hơn kỳ vọng của thị trường là 3,7%, nhưng kết quả này cũng chỉ hỗ trợ trái phiếu rất hạn chế.

Xét về cơ bản, giá năng lượng leo thang đã làm tăng áp lực lạm phát, trong khi lạm phát trực tiếp bào mòn trái phiếu cung cấp lãi suất cố định. Ngoài ra, nhu cầu huy động vốn quy mô lớn từ các doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo, dự báo tăng trưởng kinh tế Mỹ mạnh mẽ, cũng như nợ công Mỹ vượt 40 nghìn tỷ USD, đều là các yếu tố cấu trúc thúc đẩy lợi suất lên cao. Về phía Fed, Ủy ban Thị trường Mở Liên bang do Chủ tịch Powell lãnh đạo đã nhất trí bỏ phiếu tăng lãi suất hồi đầu tháng, thị trường hiện kỳ vọng sẽ có nhiều đợt tăng lãi suất tiếp theo trong 12 tháng tới.

Quý III không chỉ phá vỡ hy vọng "lãi suất thấp kéo dài", mà còn chấm dứt hoàn toàn kỳ vọng này. Nhìn vào lộ trình hành động của các ngân hàng trung ương G20, quý I chỉ có Ngân hàng Dự trữ Australia tăng lãi suất, quý II tăng lên 4 tổ chức, và quý III các ngân hàng trung ương lớn như Ngân hàng Dự trữ Australia, Ngân hàng Trung ương châu Âu, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản, Fed đều đồng loạt tăng lãi suất, xu hướng thắt chặt tiền tệ toàn cầu ngày càng rõ rệt.

Xét sâu hơn, lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm đạt đỉnh nội phiên 5,306% vào thứ Tư, mức cao nhất kể từ năm 2002. Điều này cho thấy điều kiện vay mượn không chỉ đơn thuần quay lại "bình thường hóa" trước khủng hoảng tài chính 2008, mà còn có thể là dấu hiệu cho sự chuyển dịch cấu trúc sâu rộng hơn.

Theo Tạp chí Phố Wall, lần cuối lợi suất ở mức này là khi bong bóng Internet vừa nổ tung, nhà đầu tư còn nguyên ký ức về tăng trưởng mạnh và lãi suất cao kéo dài thập niên 1990. Hàng chục năm sau đó, nhiều nhà kinh tế học cho rằng thế giới đã bước vào kỷ nguyên lạm phát thấp, lãi suất thấp. Làn sóng lạm phát do dịch Covid-19 tạo nên thách thức cho nhận định này và diễn biến thị trường hiện tại càng làm niềm tin đó sụp đổ hoàn toàn.

Blerina Uruçi chỉ ra rằng, làn sóng đầu tư AI thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nợ công ngày càng phình to thử thách nhu cầu nhà đầu tư, cùng áp lực lạm phát do hàng rào thương mại tăng lên đều là các yếu tố cấu trúc lâu dài. John Briggs, Giám đốc Chiến lược lãi suất Mỹ của ngân hàng đầu tư Natixis cho biết, dù Hải quân Mỹ và các nước xuất khẩu dầu vùng Vịnh đã cải thiện về ứng phó các cuộc tấn công của Iran, nhưng giá dầu Brent vẫn quanh mức gần 100 USD/thùng, giá dầu diesel gần đây đã lập đỉnh mới, lo ngại gián đoạn nguồn cung chưa giảm bớt.

Dữ liệu từ Goldman Sachs cho thấy rủi ro sâu xa của đợt biến động trái phiếu lần này. Tony Pasquariello của Goldman Sachs chỉ ra rằng, lợi suất thực tế kỳ hạn 10 năm tăng 57 điểm cơ bản trong một tháng đã vượt quá "giới hạn tốc độ" hai độ lệch chuẩn từng liên quan tới lợi suất chứng khoán âm trong lịch sử—tức ngưỡng áp lực khoảng 50 điểm cơ bản/tháng vừa bị phá vỡ. Ghi nhận lịch sử cho thấy, mỗi khi lợi suất kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm biến động trên 50 điểm cơ bản trong một tháng thì thị trường chứng khoán đều chịu thiệt hại lớn.

Các số liệu khác do Goldman Sachs công bố cũng rất đáng lưu ý: Lợi suất trái phiếu kho bạc 2 năm từ đầu năm đến nay đã tăng 145 điểm cơ bản, lợi suất kỳ hạn 10 năm tăng liên tục bảy tháng. Dự báo lợi suất trái phiếu 10 năm của Goldman Sachs là 5,29%, đứng ở phân vị thứ 100 của tất cả các dự báo kể từ năm 2004 tới nay.

Tuy nhiên, thị trường chứng khoán hiện dường như vẫn chưa phản ánh đầy đủ áp lực này—hoặc nói chính xác hơn, chỉ một số ít mã cổ phiếu thuộc chỉ số S&P 500 trọng số vốn hóa thị trường là an toàn. Một tháng vừa qua, giá cổ phiếu trung vị giảm 5%, chỉ số S&P 500 gần như không đổi và duy nhất chỉ có ngành bán dẫn tăng 6% trong tháng duy trì đà tăng của chỉ số.

Bob Doll, Giám đốc Đầu tư của Crossmark Global Investments cảnh báo rằng, Nếu Fed thực sự muốn đưa lạm phát giảm về 2%, họ có thể buộc phải siết điều kiện tài chính tới mức "hạn chế", "điều mà thị trường chứng khoán không mong muốn". Trong bối cảnh không có người mua bên lề, làn sóng bán giải chấp tiếp diễn, các công cụ chính sách kém hiệu quả, vòng xoáy ác tính này khi nào bị phá vỡ vẫn chưa có đáp án cụ thể.