Phiên tòa "sinh tử" của Meta bắt đầu hôm nay: 29 tổng chưởng lý các bang hợp lực truy cứu trách nhiệm, nếu thua kiện có thể đối mặt với khoản phạt "khủng" 1,4 nghìn tỷ USD

Vụ kiện pháp lý rủi ro lớn nhất từ trước tới nay của Meta đã chính thức bắt đầu vào ngày thứ Ba. Vụ kiện do tổng chưởng lý của 29 bang Hoa Kỳ phối hợp khởi xướng này không chỉ có thể khiến gã khổng lồ mạng xã hội phải trả giá kinh tế kỷ lục, mà còn có khả năng thay đổi cơ bản cách thức vận hành của các nền tảng dưới quyền sở hữu của họ.

Tại tòa án liên bang ở Oakland, bang California, các tổng chưởng lý các bang buộc tội Meta biết rõ mà vẫn cố tình thiết kế Facebook và Instagram trở thành sản phẩm gây nghiện cho người dùng trẻ tuổi, đồng thời đánh lừa người tiêu dùng về các tính năng an toàn của nền tảng.

Nếu thua kiện, Meta theo tính toán của chính mình sẽ đối mặt với khoản phạt có thể lên tới 1.400 tỷ USD, con số gần tương đương với giá trị vốn hóa hiện tại của công ty này và chưa từng có tiền lệ trong lịch sử pháp luật.

Ý nghĩa của phiên tòa này vượt xa một vụ kiện đơn lẻ. Theo các nhà phân tích, kết quả của nó không chỉ liên quan đến số phận tài chính của Meta mà còn sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến mô hình kinh doanh và hướng đi quản lý của toàn ngành mạng xã hội — trong bối cảnh các tiểu bang Hoa Kỳ liên tục thất bại về mặt lập pháp đối với các biện pháp hạn chế, con đường tư pháp đã trở thành chiến trường cốt lõi để buộc các nền tảng công nghệ chịu trách nhiệm.

Vụ kiện này phần nào đã gây ra làn sóng bán tháo trên thị trường, tính đến thời điểm ra tin trong ngày thứ Ba, Meta giảm 3%, là cổ phiếu giảm mạnh nhất trong nhóm Mag7 ngày hôm đó.

Trọng tâm cáo buộc: Thiết kế nền tảng bản thân là “sản phẩm có hại”

Chiến lược pháp lý của vụ án này đã được trau chuốt qua nhiều năm: Bên nguyên tránh tấn công vào nội dung — vì các nền tảng được bảo vệ rộng rãi khỏi trách nhiệm về nội dung theo Điều 230 của Đạo luật về chuẩn mực truyền thông — mà chuyển sang nhắm vào chính thiết kế sản phẩm.

Các tổng chưởng lý của California, Colorado, Kentucky và New Jersey, những người lãnh đạo vụ án này, cho rằng Meta đã cố tình thiết kế các tính năng theo pháp luật từng bang riêng biệt của họ để khuyến khích người dùng trẻ tuổi sử dụng nền tảng một cách bắt buộc và liên tục.

Liên minh rộng hơn của 29 bang căn cứ vào Đạo luật bảo vệ quyền riêng tư trẻ em trên mạng liên bang để cáo buộc Meta thu thập trái phép dữ liệu người dùng dưới 13 tuổi. Các bang cũng yêu cầu tòa án buộc Meta phải hạn chế quyền truy cập của người dùng vị thành niên, đồng thời loại bỏ các tính năng như cuộn vô hạn, thuật toán đề xuất nội dung — những thứ được gọi là “tính năng gây nghiện”.

Chiến lược này đã lần đầu tiên thu được thành công vào tháng Ba năm nay — một bồi thẩm đoàn ở Los Angeles đã kết luận một phụ nữ 20 tuổi bị lo âu, trầm cảm và rối loạn biến dạng cơ thể sau 10 năm sử dụng liên tục Instagram và YouTube, và ra phán quyết bồi thường 6 triệu USD.

Số tiền phạt: 1.400 tỷ hay 193 tỷ USD?

Một phần khiến vụ này gây choáng là quy mô tiềm tàng của khoản phạt. Các luật bảo vệ người tiêu dùng của bang và luật quyền riêng tư liên bang mà vụ kiện dựa vào quy định tối đa 20.000 USD tiền phạt cho mỗi vi phạm. Khi số lần vi phạm được nhân với hàng chục triệu người dùng trẻ, con số sẽ thành thiên văn.

Theo tính toán của Meta, tổng mức phơi bày lý thuyết cao nhất có thể lên tới 1.400 tỷ USD. Trong khi đó, phía luật sư đại diện cho California là Megan O'Neill lại nêu con số gần 193 tỷ USD trong phiên điều trần tuần trước, và ngụ ý rằng Meta đưa ra con số tối đa nhằm gây “hiệu ứng gây sốc”.

Dù với con số thấp hơn, đây vẫn sẽ là một trong các vụ kiện bồi thường lớn nhất lịch sử — có thể so với thỏa thuận 206 tỷ USD năm 1998 giữa các tổng chưởng lý và các công ty thuốc lá xoay quanh vấn đề nghiện thuốc.

Theo Emarketer, chuyên gia phân tích cấp cao Minda Smiley cho biết, số tiền phạt hơn một ngàn tỷ đô la mang nhiều yếu tố “tượng trưng” vào thời điểm này, nhưng “các vụ kiện này có thể gây ảnh hưởng thực chất tới hoạt động kinh doanh cũng như cách vận hành nền tảng cốt lõi của Meta, và điều này đang ngày càng trở nên rõ ràng”.

Lịch trình phiên tòa: Zuckerberg sẽ đích thân ra làm chứng

Phiên tòa dự kiến sẽ kéo dài khoảng 5 tuần. Bồi thẩm đoàn ở đây chỉ đóng vai trò tham vấn; phán quyết cuối cùng về việc Meta có chịu trách nhiệm hay không, các hình phạt hay biện pháp xử lý ra sao sẽ do Thẩm phán liên bang khu vực Yvonne Gonzalez Rogers quyết định.

Đồng sáng lập kiêm Giám đốc điều hành của Meta, Mark Zuckerberg, và người đứng đầu Instagram Adam Mosseri đều đã được đưa vào danh sách nhân chứng, bên cạnh hàng chục nhân viên cũ và hiện tại của Meta, cùng nhiều chuyên gia về công nghệ và tâm lý học.

Ngay trước phiên xử, Meta đã nộp đơn khẩn cấp lên Tòa phúc thẩm Khu vực số 9 xin trì hoãn phiên tòa nhưng không được chấp thuận. Công ty này lập luận rằng nên đợi tòa phúc thẩm quyết định liệu Điều 230 của Đạo luật về chuẩn mực truyền thông có thể ngăn chặn hành động đòi bồi thường của tổng chưởng lý hay không, nhưng đề nghị đã bị bác bỏ.

Phán quyết New Mexico: Tiền lệ đã được thiết lập

Phiên xét xử tại Oakland lần này không phải là lần đầu Meta phải đối mặt với thể loại kiện tụng này.

Ngay trước đây không lâu, một vụ kiện do tổng chưởng lý bang New Mexico đệ trình đã gây tổn thất gần 1 tỷ USD cho Meta — thẩm phán địa phương ví Meta như một “nhà máy xả thải”, buộc công ty này phải nộp khoảng 375 triệu USD tiền phạt dân sự, đóng góp thêm khoảng 567 triệu USD vào quỹ vì giá trị trẻ em của bang, đồng thời yêu cầu nền tảng đưa vào các tính năng giới hạn thời gian sử dụng cho người dùng vị thành niên.

Quyết định này đã kiểm nghiệm lý thuyết cốt lõi mà nhiều vụ kiện của tổng chưởng lý dựa vào: Các công ty mạng xã hội cấu thành “gây ô nhiễm công cộng”. Lý thuyết này trước đây đã được sử dụng thành công trong các vụ kiện về sức khỏe công cộng chống lại các công ty thuốc lá lớn và nhà sản xuất opioid.

Chuyên gia Internet luật trường Đại học Santa Clara, Eric Goldman cho biết, “Mức độ rủi ro của vụ này là không ai sánh kịp.”

Ảnh hưởng ngành: Meta không phải là trường hợp cá biệt

Meta không phải là nền tảng duy nhất phải chịu áp lực. Google, Snap và TikTok cũng đang vướng vào những vụ kiện tương tự, đối diện hơn 3.000 yêu cầu bồi thường thiệt hại cá nhân và gia đình ở Hoa Kỳ, cùng khoảng 1.300 vụ kiện do học khu công lập đệ đơn. Một số vụ đã được giải quyết ngoài tòa, nhiều vụ điển hình khác sẽ lần lượt được đưa ra xét xử trong vài tháng tới.

Trong lúc đó, khoảng 14 bang đang đệ đơn kiện riêng Meta về tác hại của mạng xã hội tại tòa tiểu bang của mình, và vụ ở Tennessee hiện đã gần kết thúc xử lý tại Nashville.

Meta toàn diện bác bỏ các cáo buộc nói trên, cho rằng các tổng chưởng lý đang đòi hỏi “khoản bồi thường nực cười” và những yêu cầu cải tổ nền tảng không hợp lý.

“Các tổng chưởng lý không đưa ra bất cứ bằng chứng nào cho thấy có ai ở bang của họ bị đánh lừa, lại dùng những tính năng vô hại như cho phép sở hữu nhiều tài khoản Instagram để cho rằng gây hại cho cư dân, đồng thời cố tình muốn riêng Meta bị phạt chỉ vì thách thức xác minh độ tuổi cũng là vấn đề toàn ngành phải đối mặt,” công ty này cho biết trong thông cáo.