Trò chơi trăm năm giữa tài chính và ngân khố Mỹ: Ôn lại lịch sử và dự đoán xu hướng năm 2026

Trang tin kinh tế tổng hợp ngày 1 tháng 9—— Phân tích lại lịch sử kiểm soát song hành giữa Bộ Tài chính và Ngân hàng Trung ương Mỹ trong một thế kỷ, tháo rời logic phòng ngừa chính sách năm 2026 và dự báo xu hướng kinh tế tương lai

Trong bàn cờ kinh tế vĩ mô hiện đại, tham vọng tài khóa của chính phủ và sự lý trí tiền tệ của ngân hàng trung ương luôn là hai kẻ thù bất đồng chí hướng cùng nằm trên một giường.

Một bên nôn nóng sử dụng chính sách tài khóa để kích thích tăng trưởng, thực hiện các cam kết chính trị; bên còn lại buộc phải giữ vững tính độc lập, kiên định với ranh giới lạm phát và tín nhiệm tiền tệ.

Xem lại lịch sử kinh tế Mỹ một thế kỷ qua, cuộc kéo co quyền lực giữa Bộ Tài chính và Fed xứng đáng là ví dụ ly kỳ nhất trong lịch sử cuộc chơi này.

Từ cuộc đấu “mưa máu” sau Thế chiến II về Bản Trắng Nhà Trắng, đặt nền móng cho độc lập của ngân hàng trung ương với “Thỏa thuận năm 1951”, qua những can thiệp hậu trường của các đời tổng thống nhằm chạy đua bầu cử, đến va chạm trực diện hiện tại giữa chính sách “nới lỏng bóng tối” phát hành ngắn mua dài và lãi suất cao diều hâu — trận chiến kéo dài hàng chục năm này chưa bao giờ ngừng lại.

Khi động lực chính trị gặp quy luật sắt thép của tiền tệ, rốt cuộc ai có thể nắm trong tay van kinh tế cao nhất của nước Mỹ?

Đêm trước Đại Khủng Hoảng: Bữa tiệc phố Wall của Mellon và kết thúc sụp đổ

Phố Wall thập niên 1920, Bộ trưởng Tài chính Andrew Mellon là nhà độc tài kinh tế tuyệt đối.

Là người giàu thứ ba nước Mỹ thời bấy giờ và kiểm soát nhiều tập đoàn tài phiệt lớn, Mellon không chỉ là Chủ tịch Hội đồng quản trị Fed mà còn kiêm nhiệm cả Bộ tài chính, một tay kiểm soát thuế quốc gia, một tay điều tiết van tiền tệ.

Để doanh nghiệp mình và các tập đoàn bạn bè thu lợi tối đa, Mellon kích hoạt chính sách “chính phủ can thiệp” hết sức cuồng nhiệt:

Một mặt giảm thuế mạnh: cắt thuế thu nhập cá nhân từ 66% xuống còn 24%;

Một mặt ép Fed giảm lãi suất: năm 1927 khi nền kinh tế đã quá nóng, Mellon cưỡng chế chính sách lãi suất thấp, lấy lý do “giúp Anh phục hồi bản vị vàng”, thực chất là bơm lượng lớn thanh khoản vào thị trường chứng khoán Mỹ.

Sự kết hợp “tài khóa + tiền tệ” cùng nới lỏng đã tạo nên bầu không khí sôi động của “Những Năm Hai Mươi Gầm Thét”. Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức đòn bẩy mua cổ phiếu, quy mô cho vay ký quỹ của Phố Wall tăng vọt 300%.

Thời khắc sụp đổ (tháng 10/1929): Fed không có tính độc lập trở thành công cụ của chính khách, bong bóng quá lớn không thể kiểm soát, Fed mới cuống cuồng tăng lãi suất nhưng đã quá muộn, “Thứ Ba Đen” càn quét phố Wall, Đại Khủng Hoảng bùng nổ.

Lố bịch hơn là cách xử lý sau sụp đổ — Mellon vẫn dùng quyền lực chính trị bắt cóc chính sách tiền tệ, thậm chí đưa ra “Học thuyết thanh lọc” nổi tiếng: “Thanh lọc công nhân, thanh lọc cổ phiếu, thanh lọc nông dân, thanh lọc bất động sản... sẽ loại bỏ mọi ung nhọt trong hệ thống.”

Fed dưới quyền kiểm soát của ông đã ngồi nhìn hàng nghìn ngân hàng phá sản, lượng tiền tệ co lại một phần ba mà không có bất kỳ động thái nào.

Chỉ số Dow Jones Mỹ từ đỉnh 381 điểm tháng 9/1929 đổ dốc xuống mức 41,2 điểm tháng 7/1932, toàn thị trường sụt giảm 89%.

Thảm kịch này khiến Quốc hội Mỹ nhận ra sâu sắc: đặt van tiền tệ vào tay chính khách và bộ trưởng tài chính cực kỳ dễ gây ra thảm họa kinh tế hủy diệt.

Âm mưu Nhà Trắng năm 1951: Tiếng gầm của “máy đỏ” Truman và cơn ác mộng lạm phát hậu chiến

Đạo luật Ngân hàng năm 1935 đã loại bộ trưởng tài chính khỏi Hội đồng quản trị Fed, nhưng sự bùng nổ Chiến tranh Thế giới lần II đã khiến Fed một lần nữa trở thành “máy in tiền” của Bộ Tài chính.

Để giúp chính phủ tài trợ chiến tranh, Fed buộc phải cam kết giữ lãi suất trái phiếu dài hạn ở mức thấp 2,5% — nghĩa là Bộ Tài chính phát hành bao nhiêu trái phiếu, Fed phải bơm bấy nhiêu tiền mua lại.

Sau chiến tranh, kiểm soát giá được gỡ bỏ, nhu cầu chi tiêu dồn nén thời chiến bùng nổ, cộng với cơn sốt mua sắm toàn cầu do chiến tranh Triều Tiên năm 1951, lạm phát Mỹ tăng vọt lên 21%.

Xung đột và quyền mưu trong Nhà Trắng: Chủ tịch Fed Thomas McCabe không thể ngồi yên, yêu cầu dừng mua trái phiếu, tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát, nhưng điều này trực tiếp chọc giận tổng thống Truman.

Để duy trì chi phí phát hành trái phiếu thấp, Truman tăng cường các động thái can thiệp hành chính táo bạo:

Sự kiện “cửa Nhà Trắng”: Truman tập hợp toàn bộ thành viên Ủy ban Thị trường Mở Fed (FOMC) vào Nhà Trắng.

Sau cuộc họp, Nhà Trắng tự ý ra thông cáo báo chí tuyên bố: “Fed đã cam kết với tổng thống sẽ tiếp tục hỗ trợ chính phủ duy trì lãi suất trái phiếu thấp.”

Bác bỏ công khai và phản bội: Trước sự cưỡng bức của Nhà Trắng, nội bộ Fed tranh luận nảy lửa.

FOMC công khai biên bản cuộc họp cho Quốc hội, vạch mặt Truman, phơi bày thủ đoạn của Nhà Trắng.

Truman tức giận cực độ, trong thư riêng gọi quan chức Fed là “Những kẻ phản bội” (Betrayers).

Sự ra đời của “Thỏa thuận Bộ Tài chính - Fed năm 1951”: Thấy tình hình không thể cứu vãn, Thứ trưởng Bộ Tài chính William McChesney Martin đứng ra hòa giải, hai bên cuối cùng đạt thỏa hiệp tháng 3/1951:

Fed chấm dứt neo lãi suất trái phiếu 2,5%;

Fed lấy lại quyền quyết định chính sách tiền tệ độc lập, không còn gánh nợ cho Bộ Tài chính;

Truman ép McCabe từ chức, phong Martin — “người mình” thay thế chủ tịch Fed.

Tuy nhiên, ngoài dự đoán của Truman, Martin ngay khi lên nắm quyền đã thể hiện tính chuyên nghiệp và độc lập mạnh mẽ.

Martin để lại câu nói nổi tiếng: “Trách nhiệm của ngân hàng trung ương là cất bát cocktail khi bữa tiệc bắt đầu náo nhiệt”. Thỏa thuận năm 1951 từ đó trở thành nền tảng cho tính độc lập hiện đại của Fed.

So sánh - đánh giá: Bản chất phòng ngừa “phát ngắn mua dài” năm 2026

So với lịch sử, trận đối đầu giữa Bộ trưởng Tài chính Besant và Chủ tịch Fed Walsh tháng 8/2026 là một diễn lại ngầm của “mô hình 1951” trong thời đại công trình tài chính.

Nâng cấp chiến thuật (nới lỏng bóng tối): Bộ trưởng Besant năm 2026 không trực tiếp ra lệnh cho Fed hạ lãi suất như Truman mà tận dụng vận hành bảng cân đối kế toán của Bộ Tài chính — mạnh tay cắt giảm phát hành trái phiếu dài hạn, chuyển sang phát hành vượt mức trái phiếu ngắn hạn (T-Bills).

Chiến lược “phát ngắn mua dài” này về bản chất là hạ thấp lãi suất thị trường dài hạn mà không cần sự đồng ý của Fed, đây là một dạng “chính sách tiền tệ bóng tối” né tránh ràng buộc pháp luật.

Phản ứng của Fed: Chủ tịch Walsh với bài phát biểu diều hâu tại hội nghị thượng đỉnh Jackson Hole thực chất là gửi thông điệp tới Bộ Tài chính: “Bạn xả tiền ở phía đầu bằng công cụ tài khóa, tôi sẽ duy trì lãi suất chính sách cao ở cuối chuỗi.”

Đánh giá ngắn gọn: Can thiệp năm 2026 không còn là sự bắt cóc hành chính thô bạo mà biến thành trò chơi phòng ngừa chính sách tinh vi cao độ.

Bộ Tài chính đẩy tăng trưởng ngắn hạn bằng trái phiếu ngắn, Fed giữ được lạm phát dài hạn bằng lãi suất cao, kiểu “một chân đạp ga - một chân đạp phanh” này đang làm chi phí ma sát vĩ mô toàn thị trường tăng mạnh.

Dự báo tuyến tính: Kết cục cuối cùng của trò chơi trăm năm sẽ về đâu?

Khi Bộ Tài chính tiếp tục “phát ngắn xả tiền”, Fed kiên trì “áp lực cao chống lạm phát”, góc chính sách giữa hai bên sẽ dẫn tới đường cong lợi suất bị đảo ngược nghiêm trọng hoặc dốc lạ bất thường.

Thị trường sẽ xuất hiện nhiều cơ hội kinh doanh ăn chênh lệch lãi nhờ “thanh khoản tài khóa” và “lãi suất Fed cao”, biến động giá tài sản (đặc biệt là chứng khoán Mỹ và vàng) sẽ tăng mạnh.

Lịch sử nhiều lần cho thấy tính độc lập của Fed cuối cùng bị khuất phục trước áp lực thanh toán gốc và lãi trái phiếu khổng lồ. Nếu quy mô nợ công Mỹ tiếp tục leo thang, lãi suất cao sẽ làm chi phí trả lãi của chính phủ bùng nổ (thậm chí vượt ngân sách quốc phòng).

Dự báo cho thấy Fed sớm hay muộn sẽ buộc phải “thỏa hiệp ngầm” giữa việc “cho phép lạm phát mục tiêu tăng cao” và “giải cứu rủi ro vỡ nợ tài khóa”, từ chỗ độc lập tuyệt đối thành hợp tác không công khai.

Cuối cùng, giống như Đạo luật Ngân hàng năm 1935 và Thỏa thuận năm 1951 đều được ra đời sau khủng hoảng, chống đối tài - tiền hiện tại là không bền vững. Dự báo kết thúc sẽ là một “tái cấu trúc chính sách” mới: Quốc hội có thể thông qua đạo luật mới, xác định lại ranh giới hợp pháp giữa Bộ Tài chính và Fed trong quản lý thanh khoản thị trường trái phiếu — Fed có thể sẽ nhận được quyền phủ quyết ngầm đối với cơ cấu kỳ hạn phát hành nợ của Bộ Tài chính, đổi lại việc Fed nhượng bộ nhất định về mục tiêu lạm phát (ví dụ, điều chỉnh lên 3%).