Cấu trúc quản trị của SpaceX (SPCX.US) làm bùng nổ tranh cãi trên thị trường! Jefferies ủng hộ: Nhà đầu tư có thể bỏ lỡ tiềm năng lợi nhuận dài hạn vì “ESG đúng đắn”

Theo ứng dụng tài chính thông minh, trưởng bộ phận Toàn cầu về Phát triển bền vững và Chiến lược Chuyển đổi của Jefferies, ông Aniket Shah nhận định, các nhà đầu tư tránh né đầu tư vào gã khổng lồ vũ trụ thương mại SpaceX (SPCX.US) vì quyền kiểm soát phi thường của Elon Musk đối với công ty này có thể đang để cho những lo ngại về quản trị doanh nghiệp lấn át tiềm năng lợi nhuận dài hạn.

Đối với các nhà đầu tư, cuộc tranh luận này làm nổi bật một vấn đề phổ biến hơn trong lĩnh vực đầu tư Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG): Liệu các công ty có sáng lập viên quyền lực nên bị loại trừ khỏi danh mục đầu tư chỉ vì tiêu chuẩn quản trị, hay nên ưu tiên kết quả tài chính? Trong bối cảnh giá cổ phiếu SpaceX giảm gần 20% kể từ khi niêm yết vào tháng 6, vấn đề này càng trở nên quan trọng hơn.

Các quy định về quản trị doanh nghiệp của SpaceX đang làm dấy lên sự cảnh giác mạnh mẽ ở Phố Wall và giới đầu tư tổ chức. SpaceX áp dụng cấu trúc cổ phiếu hai tầng quyền biểu quyết, cho phép Musk chỉ định đa số ghế trong hội đồng quản trị, đồng thời không thể bị loại bỏ khỏi vị trí CEO nếu không được chính ông chấp thuận. Đáng chú ý hơn, công ty đặt ngưỡng cổ phần để cổ đông có thể khởi kiện theo dạng khởi kiện phái sinh ở mức 3% – với vốn hóa hiện tại là 14,3 tỷ USD, cổ đông bảo vệ quyền lợi sẽ phải nắm tối thiểu 4,29 tỷ USD mới có thể kiện hội đồng hoặc lãnh đạo. Cấu trúc kiểm soát cực kỳ thiên vị ban lãnh đạo này gần như khiến Musk không thể bị truy cứu trách nhiệm.

Từ New York đến Copenhagen, nhiều nhà đầu tư tổ chức đã bày tỏ lo ngại sâu sắc với mô hình quản trị của SpaceX. Những người phản đối chỉ ra, Musk nắm trên 80% quyền biểu quyết và đồng thời giữ ba vị trí CEO, CTO, Chủ tịch – cấu trúc quyền lực chưa từng có này được một số quỹ hưu trí miêu tả là “thảm họa”, thậm chí đã đưa SpaceX vào danh sách đen đầu tư. Các nhà đầu tư tổ chức cho rằng, chính cách sắp xếp này đủ để loại trừ cổ phiếu khỏi danh mục vì nó làm suy yếu khả năng giám sát của hội đồng và bảo vệ cổ đông. Tổng kiểm toán thành phố New York, ông Mark Levine, từng tuyên bố quyền kiểm soát của Musk thể hiện mức coi thường quyền lợi cổ đông phổ thông lên đến đỉnh cao mới.

Mô hình quản trị của SpaceX còn dựa vào việc chọn tiểu bang đăng ký để có thêm “lá chắn” pháp lý. Công ty thành lập tại bang Texas, tận dụng pháp luật mới tại địa phương vốn cực kỳ ủng hộ ban lãnh đạo – khiến việc lật ngược quyết định hội đồng càng khó khăn hơn. Ngoài ra, SpaceX còn thiết lập các điều khoản “lựa chọn diễn đàn pháp lý” độc đáo trong tài liệu công ty, nhằm điều hướng các tranh chấp về pháp lý đến khu vực tài phán có lợi hơn cho mình.

Ông Shah nhận định, nhiều nhà đầu tư đang quá cứng nhắc khi áp dụng tiêu chuẩn quản trị. Ông phát biểu: “Cái gọi là ‘một kiểu mẫu chuẩn mực cho quản trị tốt’ là điều tôi rất nghi ngờ. Những người cố gắng đóng hộp các tiêu chuẩn quản trị vào một khuôn mẫu nhất định suy nghĩ quá đơn giản, thành thật mà nói họ không thực sự quan tâm đến các dữ liệu.”

Đối với xu hướng giảm giá cổ phiếu SpaceX gần đây, ông Shah bác bỏ rằng đó là minh chứng cho lo ngại của thị trường về quản trị công ty. Ông nói: “Tôi không nghĩ giá cổ phiếu SpaceX vài tuần qua lại liên quan đến vấn đề quản trị.” “Có thể nhà đầu tư đang đánh giá lại triển vọng AI tổng thể, nhưng nếu chỉ vì giá giảm mà cho rằng đây là sự bùng phát của ‘vấn đề quản trị’, theo tôi đó là liên kết rất gượng ép.”

Ông Shah tiếp tục nhấn mạnh, các tiêu chuẩn quản trị cứng nhắc từng khiến không ít nhà đầu tư bỏ lỡ cơ hội làm giàu mang tính lịch sử. Ông dẫn trường hợp Meta Platforms (META.US) và Tesla (TSLA.US) – cả hai đều chịu nhiều tranh cãi thuở mới lên sàn về quyền lực tập trung và cấu trúc cổ phiếu hai tầng, nhưng cổ phiếu đã tăng hơn 1.300% và khoảng 27.000% kể từ khi niêm yết. Ông cho rằng, những ai chỉ dựa vào checklist quản trị doanh nghiệp khi đầu tư có thể bỏ lỡ các công ty do sáng lập viên dẫn dắt – thường là nơi tạo ra lợi nhuận dài hạn hấp dẫn nhất.

Cược bán khống tăng vọt! Gấp đôi “cuộc chiến”: Báo cáo tài chính đầu tiên và hàng nghìn tỷ đồng cổ phiếu được phép bán sẽ diễn ra trong tuần này

Đáng chú ý, SpaceX sắp công bố báo cáo kết quả kinh doanh quý đầu tiên sau niêm yết vào thứ Ba, sau khi thị trường chứng khoán Mỹ đóng cửa. Báo cáo này sẽ thu hút sự quan tâm của thị trường vào số lượng người dùng Starlink, doanh thu từ dịch vụ internet vệ tinh, tần suất phóng tên lửa, hợp đồng với chính phủ và khoản chi cho dự án Starship. Xét biến động giá lớn của cổ phiếu SpaceX từ khi niêm yết, báo cáo lần này sẽ giúp nhà đầu tư đánh giá liệu mô hình kinh doanh, khả năng sinh lời và dòng tiền của công ty có thể xứng đáng với mức định giá cao hiện tại không.

Bên cạnh doanh thu và lợi nhuận, các bình luận của lãnh đạo về tốc độ tăng trưởng Starlink, tiến độ thử nghiệm Starship, các trung tâm dữ liệu không gian và kinh doanh liên quan AI cũng có thể tác động tới tâm lý thị trường. Nếu công ty thể hiện được dòng tiền ổn định và lộ trình thương mại hóa rõ ràng, giá cổ phiếu có thể được hỗ trợ. Tuy nhiên, nếu chi phí đầu tư và R&D tiếp tục tăng nhanh, thị trường có thể sẽ chuyển sang chú ý đến nhu cầu huy động vốn và nguy cơ nguồn cung cổ phiếu tăng mạnh.

Trước thềm SpaceX công bố báo cáo tài chính, giới bán khống của Phố Wall đang ồ ạt đổ vào công ty niêm yết được chú ý nhất của Musk với tốc độ chưa từng có. Theo số liệu mới nhất từ S3 Partners, đến ngày 29/7, khối lượng vị thế bán khống đối với SpaceX đã vọt lên 219,3 triệu cổ phiếu, tương đương 34% lượng cổ phiếu lưu hành, với giá trị danh nghĩa lên tới 24,6 tỷ USD. Quy mô này đã vượt qua cả khối lượng bán khống của Tesla, biến SpaceX trở thành một trong những đại công ty bị bán khống nhiều nhất trên thị trường Mỹ.

Số lượng cổ phiếu SpaceX bị bán khống đã tăng gần gấp 10 lần chỉ trong chút hơn một tháng, từ 23,3 triệu cổ phiếu giai đoạn IPO. Đi sau đó là ba cuộc cược lớn liên quan tới dữ liệu báo cáo tài chính, làn sóng cổ phiếu được phép bán mạnh và bong bóng định giá. Giám đốc nghiên cứu Sam Pearson của S3 thẳng thắn: “Cược lớn nhất hiện tại là sự kiện cổ phiếu hạn chế chuẩn bị hết hiệu lực – thị trường tin rằng sẽ không có thông tin nào trong báo cáo tài chính đủ mạnh để bù đắp cho lượng cổ phiếu lớn sẽ sớm được bán ra.”

Lý do phe bán khống đẩy mạnh vào SpaceX rất đơn giản và khốc liệt: Họ kỳ vọng vào cú sốc nguồn cung ngay tuần tới. Hai ngày sau khi ra báo cáo tài chính đầu tiên, tức ngày 6/8, dựa trên lịch trình mở khóa cổ phiếu của công ty, sẽ có tới 911,5 triệu cổ phiếu được phép giao dịch tự do, dự báo sẽ tràn vào thị trường.

Hiện nay tổng số cổ phiếu có thể giao dịch của SpaceX chỉ khoảng 640 triệu đơn vị, chiếm chừng 5% tổng số cổ phần. Đợt mở khóa đầu tiên sẽ khiến tỷ lệ này tăng hơn gấp đôi lên khoảng 12%. Nhưng đây mới chỉ là khởi đầu – hồ sơ chào bán cho thấy, đến cuối năm nay tổng lượng cổ phiếu có thể giao dịch sẽ tăng từ 639 triệu hiện tại lên 5,33 tỷ đơn vị, tức tăng hơn bảy lần.

Đáng lo hơn nữa là 911,5 triệu cổ phiếu được mở khóa ngày 6/8 chỉ là lô đầu tiên. Những ngày 20/8, 9/9 và nhiều mốc thời gian tiếp theo sẽ có thêm 7% cổ phần tiếp tục được giao dịch tự do. Thêm nữa, tối đa 455,8 triệu cổ phiếu kèm điều kiện mở khóa sớm, nhưng điều kiện về giá cổ phiếu (5 trên 10 phiên giao dịch gần nhất trên 175,50 USD) giờ đây khó có thể đạt được vì giá đã giảm sâu. Báo cáo mới nhất của Morgan Stanley cảnh báo SpaceX sắp tới sẽ đối mặt với “thời khắc nguy hiểm nhất” – khoảng 100 tỷ USD cổ phiếu có thể được đưa vào thị trường trong vài tuần tới.

Pearson chỉ ra ba yếu tố then chốt với SpaceX trong năm tới. Đầu tiên là tiến trình mở khóa cổ phiếu – rủi ro cấp bách và trực tiếp nhất. Lô đầu 911,5 triệu sẽ giải phóng trong tháng này, rồi tiếp tục nhiều đợt mở khóa khiến áp lực nguồn cung đè nặng lên giá cổ phiếu.

Thứ hai là khả năng được đưa vào chỉ số S&P 500. Theo quy định, cổ phiếu mới niêm yết phải thỏa “seasoning rules” (thường đòi hỏi niêm yết 6-12 tháng và liên tục sinh lời), nên SpaceX sớm nhất cũng tới giữa 2027 mới lọt vào rổ S&P 500 – nhưng thị trường đã bắt đầu định giá cho viễn cảnh này.

Thứ ba là khả năng sáp nhập với Tesla. Pearson nhận định, nếu SpaceX và Tesla hợp nhất kinh doanh dưới bất kỳ hình thức nào, tiến trình này sẽ tăng tốc. Dù hiện chỉ là giả thuyết, nhưng với tình hình Musk kiểm soát đồng thời hai doanh nghiệp, đây không phải điều không thể xảy ra.