MSCIning pasaytirilishi ogohlantirishi tashqi kapitalning chiqib ketish xavotirini kuchaytirdi! Indoneziya aksiyalar, obligatsiyalar va valyuta bozorida uch tomonlama yo‘qotishga duch keldi, fond bozori deyarli oxirgi 30 yil ichidagi eng katta pasayishni ko‘rsatdi

Zhihui Finance APP xabariga ko'ra, indeks tuzuvchi kompaniya MSCI tomonidan Indoneziya fond bozori reytingini pasaytirish va uni global indekslardan chiqarib tashlash masalasi ko‘tarilishi natijasida, kapital chiqib ketish xavotiri ortdi va Indoneziya aksiyalar, obligatsiyalar va valyuta bozorida bir vaqtning o'zida tanazzulga yuz tutdi.

Indoneziya fond bozori so‘nggi 30 yil ichidagi eng og‘ir tushkunlikka uchradi — Indoneziya Jakarta Composite Index juma kuni ochilishidan 8% tushdi va bu “circuit breaker”ni ishga tushirishga, savdoni 30 daqiqa to‘xtatishga olib keldi, qayta boshlangach esa yana tushdi va kunni 11% dan ziyod yo‘qotish bilan yakunladi. Valyuta va obligatsiya bozori ham bosim ostida. Xabarnoma yozilayotgan vaqtda, Indoneziya rupiyasi dollarga nisbatan 0,42% tushib, 1 dollar 18007 rupiyaga yetdi; Indoneziya 10 yillik davlat obligatsiyalari rentabelligi deyarli o‘zgarmadi, qisqa muddatli obligatsiyalar (jumladan, 3 va 5 yillik) rentabelligi esa oshdi.

Joriy yil yanvaridayoq, MSCI Indoneziya fond bozorini “yangi rivojlanayotgan bozor”dan “chekka bozor” toifasiga tushirishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi. So‘nggi bir necha oyda, tashkilot ochiq va yopiq kanallar orqali Indoneziya amaldorlarini bozorda manipulyatsiya va axborot yetarli emasligi bo‘yicha investorlarning xavotirlarini bartaraf etishga chaqirib kelmoqda.

Ammo hozirda, MSCI sabri tugaganga o‘xshaydi va yanada qat’iy choralar ko‘rishni o‘ylamoqda. Hozirda, MSCI Indoneziyani “mustaqil bozor” sifatida qayta tasniflash bo‘yicha taklif yuzasidan fikr bildiruvchilarni qabul qilmoqda. MSCI ta’kidlaydiki, chekka bozorga tushirilishi mamlakatdagi muammolar darajasini to‘liq ifoda etmaydi. Bozor boshqaruvi va faoliyati sezilarli darajada yaxshilanishi aniq bo‘lmasa, MSCI bu o‘zgartirishni amalga oshirishini kutmoqda. Fikr-mulohazalar yig‘ish muddati 2027-yil 30-aprelgacha davom etadi, yakuniy qaror esa 2027-yil 30-iyungacha qabul qilinadi.

1989 yildan boshlab MSCI yangi rivojlanayotgan bozorlar indeksini joriy qilganidan buyon Indoneziya doim yangi rivojlanayotgan bozor maqomini saqlab kelmoqda. Uning iqtisodiyoti va kapital bozori kengayishi sari, bu indeksga kiritilishi Indoneziyaning global investitsiya portfellari orasidagi o‘rnini mustahkamlab berdi.

Agar mustaqil bozor degan tasnifga o‘tadigan bo‘lsa, Indoneziya MSCI’ning asosiy global indekslaridan butunlay chiqarib tashlanadi — MSCI yangi rivojlanayotgan bozorlari indeksini kuzatadigan passiv fondlar Indoneziya aksiyalarini majburiy tarzda sotishga majbur bo‘ladi, faol boshqaruvchilar ham ularga bo‘lgan ekspozitsiyasini qisqartirishi mumkin. Yangi rivojlanayotgan hamda chekka bozor indeksiga kirish imkonidan ayrilishi xorijiy investorlar talabini yanada zaiflashtirib, narxlar va likvidlikka qo‘shimcha bosim keltirib chiqaradi.

MSCI payshanba kungi bayonotida, Indoneziya rasmiylari bir qator islohotlar e’lon qilganiga qaramay, bozor yetishmovchiligi jiddiy xavotir uyg‘otishini ta’kidladi. Investorlar xabar berishicha, mamlakatda muntazam ravishda hamkorlikdagi savdo harakatlari bo‘lishi mumkin va bunday qonunbuzarliklar uchun jazo amalda qo‘llanilayotgani bo‘yicha ham ishonarli dalil yo‘q.

Indoneziya fond bozorining tushishi kuchayishi mumkin

Yanvardan oktyabr o‘rtalarigacha xalqaro fondlar Indoneziya aksiyalari bozoridan qariyb 5 milliard dollar kapital chiqishini amalga oshirgan. Agar shu sur’atda davom etsa, yillik chiqim hajmi rekord darajaga yetadi va bu Indoneziyaning 2026-yilda dunyodagi eng past natijani qayd etgan fond bozori bo‘lishiga olib keladi. Agar MSCI Indoneziyani mustaqil bozorga o‘tkazsa, kapital chiqimi yanada kuchayishi va fond bozoridagi vaziyatni yomonlashtirishi mumkin.

Faqatgina chekka bozor maqomiga tushirilishi ham Indoneziya aksiyalarining katta miqdorda xorijiy sarmoyadan mahrum bo‘lishiga olib keladi. Goldman Sachs tahlilchilarining hisob-kitoblariga ko‘ra, juda ekstremal vaziyatda faqat passiv kapital chiqimi 13 milliard dollarga yetadi. Sababi, ko‘plab global fondlar o‘z mablag‘larini indeksga qat’iy muvofiq taqsimlashadi, demak, Indoneziya yangi rivojlanayotgan bozor indeksidan chiqarilsa, ba’zi fondlar Indoneziya aktivi portfelini qisqartiradi yoki umuman chiqaradi.

Citigroup tahlilchilariga ko‘ra, agar Indoneziya mustaqil bozor maqomiga tushsa — yani MSCI’ning asosiy indeksidan butunlay chiqarilsa — ta’siri, albatta, “yanada og‘ir” bo‘ladi. Bunday keng ko‘lamli kapital chiqimi rupiya kursiga bosim keltiradi, moliyalashtirish xarajatini oshiradi va Indoneziyada ichki jamg‘armalar va hukumatga aloqador kapitalga bog‘liqlik oshadi. Bu to‘qnashuvdan eng ko‘p zararlanganlar xorijiy ulushi yuqori va likvid aksiyalar, xususan, banklar va asosiy indekslarda ulushi katta bo‘lgan kompaniyalar bo‘ladi. Forex kapitali ketishda davom etsa, bu bank kreditlari, infratuzilma va korporativ investitsiyani susaytirib, iqtisodiy o‘sish va ish o‘rinlari yaratishni sekinlashtiradi.

Indoneziya regulyatori bozor manipulyatsiyasi bo‘yicha uch ish bo‘yicha katta jarima tayinladi

Endilikda, umumiy qiymati 565 milliard dollarga yaqin bo'lgan bozor atrofida, asosiy savol shuki: bu haftadagi keskin pasayish Indoneziya tomonini muammodan jiddiy xavotirga soladimi va MSCI xavotirini bartaraf etuvchi chora-tadbirlarni vaqtida amalga oshira oladimi, ya’ni kelasi yil iyungacha vaziyatni teskariga o‘zgartira oladimi?

Juma kuni, Indoneziya bozor regulyatori uch kompaniyaga bozor manipulyatsiyasi sodir etgani uchun umumiy qiymati taxminan 117 million dollar bo‘lgan jarima tayinlab, yuqoridagi xavotirlarga javob berishga harakat qildi. Indoneziya Moliyaviy xizmatlarni nazorat qilish idorasi tergov natijasida, ko‘mir kompaniyasi PT Dian Swastatika Sentosa aksiyalari bilan bir nechta brokerlar tomonidan rejalashtirilgan va tashkil etilgan savdo manipulyatsiyasi qilinganini aniqladi. Qolgan ikki tergovda esa, energiya kompaniyalari PT Barito Renewables Energy va PT Petrindo Jaya Kreasi’ning IPO davrida aksiyalar taqsimotini manipulyatsiya qilganliklari aniqlangan. Regulyatorning aytishicha, boshqaruv kompaniyalari bilan bog'liq tomonlar o‘z shaxsini yashirib, katta ulush aksiyalar oldi va bozorda aylanadigan aksiyalar sonini cheklab qo‘ydi.

Dian Swastatika’ga nisbatan umumiy jarima miqdori 1,5 trln Indoneziya rupiyasi (taxminan 83,2 mln dollar). Kompaniya Indoneziya milliarder Franky Widjaja boshqaruvidagi Sinar Mas Group tarkibiga kiradi. Barito Renewables va Petrindo Jaya Kreasi bo‘yicha jarimalar esa mos ravishda 500 mlrd va 100 mlrd Indoneziya rupiyasi. Har ikki kompaniya ham milliarder Prajogo Pangestu bilan bog‘liq.

Indoneziya Moliyaviy xizmatlarni nazorat qilish idorasining aytishicha, mazkur ishlar ilgari tergov bosqichida bo‘lgan — MSCI bayonoti ortidan boshlanmagan. Uchala kompaniya ham shu yil mayda MSCI Indoneziya indeksidan chiqarilgan olti kompaniya ichida edi.

Xabardor shaxsning aytishicha, Indoneziya prezidenti Prabowo Subianto juma kuni MSCI bo‘yicha yuqori martabali mulozimlar, jumladan asosiy vazirlar va Danantara rahbariyati bilan uchrashishi kutilgan edi. Danantara davlat korxonalaridagi hukumat ulushlarini nazorat qiluvchi investitsiya instituti hisoblanadi. Unga ko‘ra, rasmiylarda tashvish kuchaygan — ular bu muammo yuqori doiragacha tarqalishidan xavotirda.

Biroq, hukumat yetarli tezkorlikda harakat qilib, MSCI qarorini o‘zgartira oladimi, hali aniq emas. Bu muhokamalarga yaqin manbalarga ko‘ra, oxirgi ikki oyda MSCI va Indoneziya rasmiylari o‘rtasida tobora keskinlasha borgan muzokaralar bo'lgan. MSCI muntazam ogohlantirishicha, “yomon niyatli ishtirokchilar" katta kapitalizatsiyali aksiyalar bozori qayta tozalanganidan so‘ng ham unga kirib kelishi, shuningdek, bozorni tozalash muolajalari yetarli chuqur bo‘lmaganiga shubha bildirmoqda.

Bozor Indoneziya Markaziy Banki foiz stavkasini oshiradi deb kuta boshladi

Indoneziyaning yangi rivojlanayotgan bozor maqomi xavf ostida ekanligi sabab, xorijiy kapital chiqishi xavotiri rupiya kursiga bosim qilmoqda. Ma'lumotlarga ko‘ra, kapital chiqimi fonida, Indoneziya rupiyasi shu yil 7% ga pasaygan va Osiyodagi eng yomon natija ko‘rsatgan valyutaga aylangan. Shu sabab, bozor Indoneziya Markaziy Banki kelasi hafta stavkani ko‘taradi, deb kutmoqda.

Citigroup kutishicha, Indoneziya Markaziy Banki 21-oktyabr kuni asosiy foiz stavkasini 50 bazis punktga, ya’ni 6,25% gacha oshiradi va avvalgi foizni o‘zgartirmaslik prognozini yoki teskarisiga o‘zgartiradi. Citi iqtisodchisi Helmi Alman juma kuni xabarida, bu harakat aksiyalar bozoridan chetdan sarmoyaning keng ko‘lamli chiqishini obligatsiyalar bozoriga va ichki sarmoyadorlarga tarqalishining oldini olishga yordam beradi, deb yozdi.

OCBC Bank iqtisodchilari Lavania Venkateswaran va Ahmad Anvil esa Indoneziya Markaziy Banki kelasi hafta 25 bazis punktga foiz stavkasini oshirishi mumkin, deb hisoblamoqda. Ular ilgari foiz stavkasini ko‘tarish faqat dekabrda sodir bo‘ladi, deb mulohaza qilgan edi.

Inflyatsiya Markaziy Bank maqsadli oraliqning yuqori chegarasiga yaqinlashgan bir vaqtda, Bank foiz stavkasini oshirish va uni o‘zgartirmaslik orasidagi ijobiy va salbiy jihatlarni muvozanatlashtirishi kerak. Sentyabr oyida Indoneziyada inflyatsiya darajasi 3,28% ga yetdi — bu uch oy ichidagi eng yuqori ko‘rsatkich. OCBC Bank o‘z hisobotida shunday deydi: "Inflyatsiya hali ham maqsadli diapazonda, biroq bozor noaniqligining kuchayishi va narx bosimi birlashgani Markaziy Bank uchun valyutani barqaror saqlash, inflyatsiyaga qarshi kurash hamda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish muvozanatini saqlab turishni yanada qiyinlashtiradi.”

Biroq, PT Bank Permata bosh iqtisodchisi Yosua Pardede ta’kidlashicha, Indoneziya Markaziy Banki "ehtiyotkor siyosat yuritishni va Indoneziya rupiyasi barqarorligini ta’minlashni birinchi o‘ringa qo‘yishi, aksiyalar bozori bosimi tufayli tezda stavkani oshirmasligi kerak”. Uning ta’kidlashicha, agar qayta tasniflash amalga oshirilsa, xorijiy investorlar Indoneziya aksiyasidan 3 milliarddan 5 milliardgacha sotsa, bu miqdor investorlar ilgari qancha sotganiga bog‘liq bo‘ladi.

Pardede shuningdek, Indoneziya Markaziy Banki shu oyning o‘zida 5,75% siyosat stavkasini o‘zgartirmasdan qoldirishini va rupiyaga barqarorlik kiritish uchun valyuta intervensiyasi hamda boshqa choralar bilan cheklanib turishini kutmoqda. Biroq, agar kapital chiqimi davom etsa, rupiya yanada zaiflashsa, global voqealar inflyatsiyani yuqori darajada ushlab tursa, Markaziy Bank ushbu chorakda stavkani 25 bazis punkta oshirish ehtimoli ortadi. "Valyuta zaxiralari asosiy makroiqtisodiy zaiflik tufayli kelayotgan bosimga qarshi doimo ishlatilishi mumkin emas”, — dedi u.

Pardede: "Aslida, pul-kredit siyosati bozor o‘zgarishlaridan keladigan zararni faqat yumshatadi", deb qo‘shimcha qildi. Uning fikricha, investorlar ishonchini qayta tiklash uchun Indoneziya Moliyaviy xizmatlarni nazorat qilish idorasi va Indoneziya Fond birjasi fonddagi shaffoflik, nazorat va kapital bozorining huquqiy bazasi boshqaruvida har bir frontda sezilarli natijaga erishishi kerak.

Bundan tashqari, PT Bank Danamon iqtisodchisi Irman Fayzga ko‘ra, bozor boshqaruvi bo‘yicha xavotirlar investorlarni Indoneziya aktivi uchun yuqoriroq risk premyasini talab qilishga olib kelishi mumkin, shu jumladan davlat obligatsiyalari ham. Fayzning fikricha: “Meni tashvishga solayotgan narsa, mavjud xorijiy kapital chiqishidan tashqari, yangi xorijiy kapital kelishining struktural darajadagi yo‘qotilishi hamdir." Uning ta’kidlashicha, Indoneziya global institutsional investorlar mablag‘larini jalb qilish imkoniyatining qisqarishi korporativ moliyalashtirish xarajatlarini oshirishi va sarmoya hajmini cheklashi mumkin. Fayz ta’kidlaydiki, MSCI 2027 yil iyunga qadar yakuniy qarorni chiqarishidan oldin, Indoneziya egalikning shaffofligini, erkin aylanadigan aksiyalar ochiqligini va regulyatorlar hukumati ijrosi kuchini yaxshilashi, shundagina bozor ishonchini tiklay oladi.