Joriy AI pufakchasiga qanday qarash mumkin? Katta odamlar janjal qilib yuborishdi

AI pufagi haqidagi bahslar endi "pufak bormi yo‘qmi"dan "pufak yorilib ketishidan oldin qanday qilib pul topish mumkin"ga aylandi. Ushbu masala atrofida, jahonning yetakchi investorlarining bu haftadagi ochiq bahsi ancha qarama-qarshi bo‘ldi, lekin ular bir xulosada kamdan-kam uchraydigan fikrga kelishdi: Bu, biz yashayotgan davrning eng katta pufagi.

8 oktabr kuni, Bloomberg xabariga ko‘ra, Galaxy Digital asoschisi Mike Novogratz Greenwich iqtisodiy forumida AI hozir “biz yashayotgan davrning eng katta pufagi”da ekanini, lekin investorlarni darhol bozorga kirishga chaqirdi. Uning mantiqi quyidagicha: "Pufaklar hozirgidek tugamaydi. Men pufaklar qanday tugashini bilaman – ular nihoyatda ajoyib tarzda tugaydi, hozir esa bu etarli darajada ajoyib emas". Boshqacha aytganda, pufak haqiqat, faqat u hali maksimal darajasida emas.

Shu bilan birga, Bridgewater Associates asoschisi Dalio (Ray Dalio) Singapurda tamoman teskari ogohlantirish bilan chiqdi, AI “klassik pufak” va u tez orada yorilib ketishiga yaqin ekanini aytdi. “Qora oqqush” muallifi Nassim Taleb esa e’tiborni obligatsiya bozoriga qaratdi va haqiqiy xavf ana shu yerda ekanini ta’kidladi.

Ushbu bahsning bozordagi ahamiyati katta. Goldman Sachs ma’lumotlariga ko‘ra, AI bilan bog‘liq aksiyalar bozor qiymati hozirda S&P 500 jami bozor qiymatining 42 foizini tashkil etadi, bu ko‘rsatkich 1999 yilgi texnologik pufak cho‘qqisidagi 41 foizdan ham ko‘proq; bozor konsentratsiyasi tarixiy rekord darajaga chiqdi. Shu bilan birga, S&P 500 tarkibidagi aksiyalarning bozor kengligi internet pufagi cho‘qqisidan buyon eng past darajaga tushdi.

Goldman Sachs strategisti Bobby Molavi so‘nggi ikki asrdagi barcha katta kapital quyilish sikllari bo‘yicha tahlil qilganda, pufak yorilishining sababi deyarli hech qachon “shov-shuvli” bo‘lmaganini aniqladi – u aksincha, odatda markaziy bank siyosatining o‘zgarishidan boshlanadi va ko‘pincha aksiyalar narxi cho‘qqidan so‘ng kapital sarf-harajat hali ham ikki yilgacha ko‘tarilishda davom etadi.

Novogratz: Pufak hali yetarli emas, hoziroq kirish kerak

Novogratzning bozorni olqishlashi asosan baholashga asoslangan. Unga ko‘ra, AI bilan bog‘liq aksiyalar P/E ko‘rsatkichi bo‘yicha hali ham arzon bo‘lib, tomoshabinlarni deyarli radikal chaqiriq bilan harakatga chaqirdi: "Agar siz hali-hanuz AIga investitsiya qilmagan bo‘lsangiz, uyga boring-da, boshni muzli chelakka tiqing."

Siyosiy nuqtai nazardan, u AIda siyosiy to‘xtatuvchanlik yo‘qligini aytadi. U shunday deydi: Vashington "AI rivojiga sekinlik kiritishi juda qiyin, hatto ushbu texnologiyani yaratayotganlar istagan tezlikda ham sekinlashtira olmaydi".

E’tiborga loyiq tomoni shundaki, bu Novogratzning “yashash davomida eng katta pufak” degan fikrini birinchi marta bildirishi emas. 2017 yil noyabrda u xuddi shu iborani kriptovalyutalar uchun ishlatgan, va bozorga ijobiy munosabatda bo‘lgan. O‘sha vaqtda bitcoin keyingi oyning o‘zida cho‘qqiga chiqqan va undan so‘ng 80 foizdan ko‘proq tushib ketgan, Galaxy Digital kompaniyasi esa 2018 yilda 273 million dollar zarar ko‘rdi.

Biroq, adolat bilan aytganda, u bitcoinga uzoq muddatli nuqtai nazardan to‘g‘ri baho berganini vaqt isbotladi – faqat orada juda achinarli pufak yorilishi yuz berdi.

Dalio: Klassik pufak, yorilishga yaqin

Dalio bu hafta chorshanba kuni Singapurda AI “klassik pufak” bo‘lib, yorilishga yaqinlashayotganini, bunga ikki asosiy omil turtki bo‘layotganini bildiradi: foiz stavkalari ko‘tarilishi va qog‘oz boylikni naqd pulga aylantrish zarurati.

"Biz ana shu nuqtaga hali yetib bormadik, lekin yaqinmiz. Menimcha, bu juda yaqin".

Joriy yilning iyunidan beri Dalio bu borada bir necha bor ogohlantirish bergan. U Bloomberg TVga, "Pufakni teshib yuborish jarayoni, bu boylikni pulga aylantirish jarayonidir," deb aytgan. Shundan so‘ng vaziyat yanada yomonlashdi: AQSH uzoq muddatli davlat obligatsiyalari daromadliligi 2002 yildan beri eng yuqori darajaga yetdi. Dalio shuningdek, Yaponiyaning AQSH davlat obligatsiyalarini qisqartirishi mumkinligini, kreditor va qarzdor o‘rtasidagi ziddiyatli rol bozor dinamikasi uchun juda qiyin vaziyatlar yaratishini ta’kidladi.

Dalio, shuningdek, AI kompaniyalari ilgari asosan aksiyaviy moliyalashtirishga tayanib kelingan bo‘lsa-da, hozir ular majburiy qarz moliyalashtirishga o‘tmoqda va bu o‘zgarish aynan kapital narxi tez o‘sib borayotgan paytga to‘g‘ri keldi, bu esa moliyaviy zaiflikni kuchaytirmoqda.

Taleb: Haqiqiy xavf obligatsiya bozorida

Taleb Greenwich forumida Dalio bahosiga qo‘shilgan holda, xavf manbasini biroz boshqacha baholadi. Bloomberg xabariga ko‘ra, u aytdi: “Obligatsiya bozori juda zaif”.

Uning xavotiri Tokioning sotuvi bilan emas, asosan AQSHdagi pensiya fondlari va institutsional investorlarning uzoq muddatli obligatsiyalardan chiqib ketish ehtimoli bilan bog‘liq. U, bu guruh chiqib ketadigan bo‘lsa, bu xorijiy markaziy banklar sotuvidan ham katta zarba bo‘lishini aytadi – AI kompaniyalarning qarz moliyalashtirishi AQSH davlat obligatsiyalari uchun muddatli xaridorlar ommasi bilan raqobat qilmoqda.

Taleb, “AI dunyoni o‘zgartiryapti, demak AI aksiyalarini ol”, deb o‘ylash – bu tuzoq, deb aniq ogohlantirdi.

U tarixdan misollar keltirib, texnologik o‘zgarishlardan eng katta foyda ko‘rganlarning ko‘pincha dastlabki ishtirokchilar emasligini eslatdi. Shuningdek, S&P 500 AQSH iqtisodiyotining o‘ziga teng emasligini, uning eng yirik kompaniyalari global korporatsiyalar ekanini tayinlab, AQSH iqtisodiy salomatligining eng muhim mezoni o‘rtacha daromadli oilalarning ahvolida ekanini eslatdi.

Odatiy uslubda, Taleb bozor qulashi vaqtini taxmin qilishni rad etdi – “Bozor tushadi deb o‘ylash noto‘g‘ri tafakkur… Siz o‘ylashingiz kerak bo‘lgan narsa – xatar yuqoriga ko‘tarilmoqda” – va o‘zining ramziy maslahati bilan yakunladi: “Har doim tail hedging tuting – sabab bo‘lmasada.”

Goldman Sachs ichida: Baholovchilar va tarixchilar bahsi

Goldman Sachs ichida bu bahs bo‘yicha yagona pozitsiya yo‘q – ikki butunlay boshqa ovoz birga mavjud.

Strateg Bobby Molavi so‘nggi ikki asrdagi yirik kapital quyilish davrini sarhisob qilib – 1845 yildagi temir yo‘l, 1929 kommunal xizmatlar, 1989 yaponiyalik aktivlar, 2000 internet, 2014 slanets – muayyan qonuniyatni aniqladi:

"Tetiklovchi omil deyarli har safar bir xil – markaziy bank siyosatidagi burilish. Har bir safar tartibi bir xil: Birinchi navbatda aksiyalar narxi cho‘qqiga chiqadi, kapital quyilishda (6 dan 24 oygacha) davom etadi, so‘ng kapital quyilish pasayadi, undan keyin aksiyalar narxi tushadi."

Demak, pufak ko‘zga "yetarli darajada shov-shuvli" bo‘lib ko‘ringanda, odatda cho‘qqi ortda qolgan bo‘ladi. Aksiyalar narxi cho‘qqidan o‘tgandan so‘ng kapital quyilish davom etayotgan bosqich aynan "ko‘rib turibsizmi, pufak yo‘q" deb barcha sarf-harajatlardan misol keltiradigan lahzadir.

Molavi ma’lumotlari juda ta’sirli: AI aksiyalari, S&P 500 bozor qiymatining 42 foizini tashkil etib, 1999 yildagi texnologik pufak cho‘qqisida 41 foizdan ko‘proq bo‘ldi, faqat 1830-yildagi temiryo‘l iskitasi (63%) va 1985 yildagi Yaponiya aktivlari (44%)dan kam. Shu bilan birga, S&P 500 bozor kengligi internet pufagi cho‘qqisidan buyon eng pastda.

Bank of America strategisti Michael Hartnett ham deyarli shu pozitsiyaga ega bo‘lib, AI “temiryo‘ldan beri eng katta pufak” deb atadi.

Biroq, Goldman Sachsdаgi Tony Pasquariello boshqa bir jihatni ko‘rsatadi: AI infratuzilmasi aksiyalarining forward P/E ko‘rsatkichi medianasi aprel oyidagi 32 martadan 22 martaga tushgan, "bu kompaniyalar natija ko‘rsatmoqda va bozor ularga 1999, 2007 yoki 2021 yillardagidan ancha xotirjam munosabatda." Bundan tashqari, AI infratuzilma kompaniyalari, S&P 500 uchinchi chorak daromad o‘sishining yarmiga hissa qo‘shishi kutilmoqda, ulardan Nvidia va Micron birgalikda uchdan birini tashkil qiladi.

"P/E arzon" dalilining zaif tomoni: Daromad tuzilmasining ancha katta qismi kapital sarf-harajatlarga yo‘naltirilmoqda, aksiyadorlarga esa erkin pul oqimi deyarli qolmayapti. Hozirda S&P 500ning eng yirik o‘nta kompaniyasining erkin pul oqimi daromadliligi internet pufagidan beri eng past darajaga tushdi.

Konsensus va kelishmovchilik: Barcha olishni tavsiya qilmoqda, lekin sabablar har xil

Turli tomonlarning pozitsiyalari umumlashtirilganda, g‘aroyib bir konsensus paydo bo‘lmoqda: Pufak hali cho‘qqiga yetmaganini aytayotgan Novogratz bo‘ladimi, pufak yaqin kunlarda yorilishini ta’kidlayotgan Dalio bo‘ladimi, yoki Bank of America va DBS (Development Bank of Singapore) bosh investitsiya direktori Hou Wey Fook bo‘ladimi – deyarli barchasi investorlarga AI bilan bog‘liq aktivlarni ushlab turishni yoki yana ko‘proq sotib olishni tavsiya qilmoqda – faqat xedjing va riskka bo‘lgan yondashuv har xil.

Bank of America mijozlarga aksiyalar derivativlari orqali tushish xavfini hedj qilishni maslahat beradi va pozitsiyani saqlab qolishni tavsiya qiladi; DBS bankining Hou Wey Fook esa Nvidianing bir necha martalik forward P/E tanqidiga "Bu qanday qilib pufak bo‘lishi mumkin?" deya javob beradi.

Haqiqiy kelishmovchilik esa tetiklovchi omil va vaqt oynasida. Dalio ko‘tarayotgan foiz stavkalari va likvidlik ni qisqartirish, hamda Talebning obligatsiya bozoridagi zaiflik talqini aslida bir tanga ikki tomoni bo‘lib, AI kompaniyalarning qarz moliyalashtirish to‘lqini bu tangadek markazida turibdi. Goldman Sachs'ning "pul-kredit siyosati optimizmi" indeksi hozirda -7.98gacha tushib, tarixiy minimal -9.38 ga taqalmoqda, S&P 500 esa hanuzgacha rekord cho‘qqisida – bu tafovutning o‘zi ehtimol eng muhim ogohlantiruvchi signaldir.

Molavi tarixiy tadqiqotlarida ko‘rsatganidek: Pufak yorilishi ko‘pincha kutilgandek shov-shuvli emas, “ajoyib”lik esa faqat orqaga qaralb ko‘rilganda ravshanlashadi.