Arbitraj ticarətinin təhlili: niyə yen cazibəsini itirib?

On illərdir, yen qlobal arbitraj ticarətində ən sevilən maliyyələşdirmə valyutası idi, lakin bu tənzimdə ciddi dəyişiklik baş verir. Yaponiya Mərkəzi Bankı (BOJ) davamlı faiz artırımı ilə yen borc almaq xərcləri yüksəlir və arbitraj imkanları daralır; bir sıra investorlar artıq digər ucuz maliyyələşdirmə valyutalarına yönəlirlər.

18 sentyabr tarixində Bloomberg xəbərinə görə, əsas dinamika budur ki: Yaponiya Mərkəzi Bankı 2024-cü ilin martından mənfi faiz siyasətindən imtina edib və faiz artırma dövrünə başlayıb; bununla yen maliyyələşdirmə valyutası kimi cazibədarlığı əhəmiyyətli dərəcədə azalıb.Bununla yanaşı, Yaponiya hakimiyyəti 2022-ci ildən bəri zəif yen-i dəstəkləmək üçün dəfələrlə bazara müdaxilə edib və arbitraj edənlərin valyuta riski daha da artıb. 2024-cü ilin 31 iyulunda ABŞ və Yaponiya bazarlara tarixi birgə müdaxilə həyata keçirib.

Bu dəyişikliklər qlobal arbitraj ticarətinin maliyyələşdirmə marşrutlarını yenidən formalaşdırır. İsveçrə frankı kimi valyutalar artıq yen-in potensial əvəzləyici maliyyələşdirmə valyutası kimi önə çıxır.Bu yalnız strategiya baxımından dəyişikliyi deyil, həm də arbitraj ticarəti kütləvi şəkildə bağlanarsa, qlobal maliyyə bazarlarında kəskin dalğalanma ola biləcəyini bildirir – 2024-cü ilin iyul-avqust aylarında yaşanan bazar narahatlığı bunun bariz xəbərçisi oldu.

Arbitraj ticarətinin iş prinsipi

Arbitraj ticarətinin (carry trade) əsas prinsipi; aşağı faizli valyuta borc alınıb yüksək gəlirli aktivlərə yatırılır, aradakı fərqlə qazanc əldə edilir.

Maliyyə terminologiyasında aktivin "carry"si, investorun bu aktivi saxladığı müddətdə əldə etdiyi gəlirdən borc xərclərini çıxaraq net qazanılanı bildirir. Tipik bir nümunə:

Tutaq ki, investor 1% faizlə 1 milyon yen borc alır, onu dollara çevirib illik gəliri 4% olan dollar aktivinə yatırır. Əgər məzənnə sabit qalsa, investor 3 faiz fərqi ilə qazanc əldə edir. Bu cür mövqelər aylarla, hətta illərlə tutulur ki, gəlir maksimum olsun; lakin bazar şəraiti dəyişdiyində də tez bağlanır.

Yüksək gəlirli valyuta aktivləri almaq istəməyən və ya mümkün olmayan investorlar da valyuta dəyişmə, futures və s. türev vasitələr ilə arbitraj ticarətinə qatılırlar.

Arbitraj ticarəti bazar volatilliyi aşağı, ölkələr arasında faiz fərqləri yüksək olduqda ən populyardır və bu, əsasən ölkələrin mərkəzi banklarının fərqli monetar siyasətlərindən qaynaqlanır – biri inflyasiyanı azaltmaq üçün faiz artırır, digəri isə iqtisadi artımı təhrik etmək üçün aşağı faiz saxlayır.

Yen necə arbitraj ticarətində "qaçılmaz" maliyyələşdirmə valyutası oldu

Yen uzun müddət qlobal arbitraj ticarətində maliyyələşdirmə valyutası kimi əsas mövqe tutmuşdu; bunun kökündə Yaponiyanın ultra aşağı faiz siyasətinin uzun müddət və yüksək dərəcədə tətbiq olunması dayanır, əsas iqtisadiyyatlar arasında belə bir hal nadirdir.

1990-cı illərin əvvəlində Yaponiyada aktiv qiymətləri şişirdikdən sonra Yaponiyanın mərkəzi bankı faiz dərəcəsini sıx şəkildə aşağı saldı və nəticədə sıfır, hətta mənfi zonaya endirdi, məqsəd iqtisadi artımı yenidən canlandırmaq idi. Bu, yen borc almağı digər əsas valyutalara görə daha ucuz etdi və həm institusional, həm də pərakəndə investorlar üçün diqqət çəkən bir seçim oldu.

Lakin, 2024-cü ilin mart ayında Yaponiya Mərkəzi Bankı mənfi faiz siyasətindən çıxıb borc xərclərini artırmağa başlayanda, yen-in maliyyələşdirmə valyutası kimi mövqeyi sarsıldı.Faiz artırımı yen borc almaq xərclərini yüksəltdi və arbitrajın potensial qazancları azaldı. Bununla yanaşı, Yaponiyanın dəfələrlə valyuta bazarına müdaxiləsi arbitraj edənləri daha yüksək məzənnə volatilliyinə məruz qoydu.

Investorlara maliyyələşdirmə valyutası seçərkən yalnız borc xərcləri deyil, hətta məzənnə volatiliyini də diqqətə almaq vacibdir. İki aspektin birgə nəzərə alınması - "arbitraj gəliri və risk nisbəti" (carry-to-risk ratio) adlanır.

İsveçrə Milli Bankı (SNB) siyasət faizini sıfırda saxlayır və İsveçrə frankının həddindən artıq bahalaşmasını önləmək üçün istənilən vaxt müdaxiləyə hazırdır, bu isə arbitraj edənlər üçün stabil maliyyələşdirmə mühiti yaradır.

Arbitraj ticarətinin riski: "Yol sürəninin önündə qəpik yığmaq"

İqtisadçılar arbitraj ticarətini "yol sürəninin önündə qəpik yığmaq" ilə müqayisə edirlər - gəlir əlçatandır, amma vaxtında reaksiyaya gecikəndə əzilmək mümkündür.

Arbitraj ticarətinin ən böyük riski valyuta məzənnəsinin dəyişməsidir.Qazanc əldə etmək üçün faiz fərqi valyuta dəyişməsindən doğan zərərləri qarşılamalıdır. Lakin məzənnə volatilliyi tez-tez faiz fərqindən daha böyükdür və qazancı tez əritməyə qadirdir.

Yuxarıda verilmiş nümunəyə baxsaq: Tutaq ki, bir il sonra dollar aktivinin dəyəri 10,400 dollar olur, lakin yen dollar qarşısında 80-ə yüksəlir və yenə çevirdikdə 822,000 yenə endir – 1% borc faizini çıxanda, ilkin borc olunan 1 milyon yen-dən az qalır və investor itki ilə qarşılaşır.

Leverage istifadə edən investorlar üçün risk daha da artır. Zərər margin call-ı aktivləşdirsə, investorlar məcburi aktiv satışına gedir və bu, aktivlərdə qiymət düşümü, daha çox itki və reaktiv satışı ilə spiral, geniş bazar effekti yaradır.Buna görə arbitraj ticarəti qlobal maliyyə sisteminin zəifliyi və böhran ötürülməsi üçün vacib mənbə sayılır.

Arbitraj ticarətinin miqyası: Dəqiq ölçmək çətindir

Arbitraj ticarətinin real miqyasını ölçmək çətindir, çünki bu ticarət formaları çoxşaxəlidir və bazar məlumatları tək-tək investor strategiyasını göstərmir.

Beynəlxalq Hesablama Bankının (BIS) tədqiqatçıları 2024-cü ilin sentyabrında bir hesabatda yen arbitraj ticarətinin miqyasını təxmin etməyə çalışıblar və təqribən 200 trilyon yen (1.3 trilyon dollar) net yen təchizatı bankdan kənar bazar iştirakçıları tərəfindən udulduğunu göstəriblər. Bu, həm yen ilə qiymətləndirilən aktivlərə hedging edən xarici investorlar, həm də yen borc alıb arbitraj edən spekulyantları əhatə edir; hamısı birbaşa arbitraj strategiyası ilə bağlı deyil.

ABŞ Əmtəə Fyuçers Ticarət Komissiyasının (CFTC) məlumatları isə daha məhdud, lakin daha operativ perspektiv verir: Hedge fondları iyunun sonundan bəri yen fyuçers və opsionlarının net short mövqelərini üçdə ikiyə qədər azaldıblar, bundan əvvəl bu bearish mövqelər son 19 ilin rekord səviyyəsinə çatmışdı. Net short mövqelər spekulyativ arbitraj ticarəti üçün proxy göstəricisi sayılır, çünki arbitraj strategiyası borc valyutasının dəyərsizləşməsinə bahisdir. Lakin, bu yalnız gündəlik dövriyyəsi 9.6 trilyon dollar olan qlobal valyuta bazarında arbitraj ticarətinin kiçik bir hissəsini əhatə edir.

2024-cü ilin siqnalı: Arbitraj ticarətinin bağlanması necə bazar silkələnməsi doğurur

Kütləvi arbitraj mövqelərinin bağlanmasının maliyyə bazarına təsiri 2024-cü ilin iyul-avqustunda tam şəkildə öz təsdiqini tapdı.

Yaponiya Mərkəzi Bankı faiz artıranda və başçı Kazuo Ueda daha sıx monetar siyasət işarəsi verəndə, borc xərclərinin artacağı gözləntiləri arbitraj edənləri mövqeləri tez bağlamağa məcbur etdi. Bu, yen-in ciddi bahalaşmasına və arbitraj edilmiş valyutaların başlıca hədəfi olan Meksika pesosuna ağır zərbə vurdu. Yen ilə qiymətləndirilən mövqelərin bağlanması ilə Yaponiyanın fond bazarı da çətin vəziyyətdə idi, ümumi bazar volatilliyini artırdı.

Konret rəqəmlər: 31 iyul - 5 avqust arasında yen dollar qarşısında təxminən 8% bahalaşdı; Meksika pesosu yenə qarşısında 13% ucuzlaşdı; Nikkei 225 indeksi isə həmin dövrdə 19% düşdü.

Bu hadisə arbitraj ticarətinin sistemik riskini bir daha ortaya qoydu: Kütləvi investorlardan eyni anda mövqelər bağlananda pul axını qısa müddətdə çarpaz bazar effektləri yaradır, həm istiqraz, həm də səhm bazarları təsir altına düşür. Yen maliyyələşdirmə xərcləri davamlı yüksələndə, növbəti potensial bağlama dalğasına bazarın həssaslığı daim yüksək olaraq qalır.