Hörmüz boğazının bağlanması çip təchizat zəncirini necə pozdu?

Hörmüz boğazının blokadası enerji, xammal və kimyəvi maddələr kimi müxtəlif sahələrdən qlobal yarıkeçirici təchizat zəncirinə təsir edir, TSMC, Samsung, SK Hynix kimi Asiya çip nəhəngləri yüksələn xərclər və təchizat riskləri ilə üz-üzədirlər.

Hörmüz boğazı qlobal maye təbii qaz nəqliyyatının təxminən beşdə birini təmin edir və Tayvan, Koreya kimi çip istehsalı mərkəzləri Yaxın Şərq enerjisinə yüksək dərəcədə asılıdır. Bloomberg gəmi izləmə məlumatlarına əsasən, Çin Tayvanında 2025-ci ildə LNG-nin demək olar 40% hissəsi Yaxın Şərqdən gələcək, Koreyanın isə xam neft idxalının təxminən 70%-i və LNG-nin beşdə biri bu boğazdan keçir. Blokada davam etdikcə çip istehsalı üçün lazım olan helium, brom, sulfat və bir sıra kimyəvi həlledicilərin təchizatı da təsirlənir, qiymətlərin təzyiqi yüksəlir.

Hazırda çip istehsalçıları bildirirlər ki, qısamüddətli təsir məhduddur və müəyyən miqdarda ehtiyat toplama tədbirləri görülüb. Lakin həyəcan artır – TSMC-nin baş maliyyə direktoru Wendell Huang aprel ayının əvvəllərində bəyan etdi ki, bəzi kimyəvi maddələr və qazların qiyməti Yaxın Şərqdəki gərginliyə görə bahalaşa bilər, dəqiq təsir hələ çəkilə bilmir. Bu arada oyun konsolları, aşağı səviyyəli smartfonlar, məişət cihazları və avtomobil kimi aşağı seqmentlər artıq təzyiq hiss edir, çip qiymətlərinin artımına bağlı effektlər yayılır.

Çip istehsalı mərkəzləri Yaxın Şərq enerjisinə yüksək asılıdır

Çip istehsalı yüksək enerji intensivliyi olan bir sahədir, elektrik qiyməti hər bir faiz artımı ilə çip istehsalçıları və tədarükçülərin istehsal xərclərini artırır.

TSMC qlobal ən qabaqcıl çiplərin əsas istehsalçısıdır və Nvidia, AMD və Apple üçün istehsal xidmətləri göstərir. Tayvanın enerji ehtiyatının 90% -dən çoxu idxal olunur və LNG əsas enerji mənbələrindən biridir. TSMC-nin baş direktoru Wei Zhe-jia bu ilin yanvarında Tayvanın elektrik təchizatı ilə bağlı narahatlığını ifadə etmişdi və dedi ki, "ilk narahatlığım Tayvanın elektrikidir, mən istehsalı məhdudiyyətsiz genişləndirmək üçün kifayət qədər elektrikə ehtiyacım var." TSMC tərəfindən istifadə olunan ASML ekstrema ultrabənövşəyi litografiya maşını qabaqcıl çip istehsalında xüsusilə yüksək elektrik sərf edir.

Koreya da Yaxın Şərq enerjisindən yüksək asılıdır, Samsung və SK Hynix oxşar risklərlə qarşılaşırlar. Yaxın Şərq xam nefti və LNG-nin əksəriyyəti Hörmüz boğazı vasitəsilə Koreyaya çatdırılır, blokada bu ölkələrin elektrik və sənaye xammalı təchizatına birbaşa təhlükədir.

Xammal tədarükü kəsildi: helium, brom və kimyəvi həlledicilər qıtlığı

Enerji blokadasının təsiri təkcə elektriklə məhdudlaşmır. Texnologiya konsaltinq şirkəti Gartner-in tədqiqat üzrə vitse-prezidenti Roger Sheng qeyd edir ki, neft və qazın daşınmasına maneçilik "neftin aşağı məhsullarını ehtiva edən uzun təchizat zəncirində qopmalara səbəb olur."

Hal-hazırda helium ən çox diqqət çəkən çatışmamazlıq məhsullarından biridir. QatarEnergy bu ilin mart ayında Ras Laffan və Mesaieed LNG obyektlərinin fəaliyyətini dayandırıb ki, bu da qlobal helium təchizatının təxminən üçdə birinin kəsilməsinə səbəb oldu və tam bərpa beş il çəkə bilər. Helium çip istehsalında vacibdir — dövrələrin çapı, aşındırılması və vaflinin sabitliyi üçün istifadə olunur, xüsusilə yaddaş çiplərinin istehsalında. Samsung və SK Hynix buna görə yüksək risk altındadır — Koreya heliumunun təxminən 65%-i Qatardan, 30%-i ABŞ-dan gəlir.

Bundan əlavə, vaflilərin təmizlənməsi və litografiya yapışqanını çıxarmaq üçün istifadə olunan yüksək təmizlikli sulfat, aşındırma üçün yüksək təmiz bromhidrogen qazı təchizatı da blokada səbəbindən daralır. Litografiya prosesində istifadə olunan müxtəlif kimyəvi seyreldicilər — o cümlədən propilen glikol metil efir asetat, propilen glikol metil efir və etil laktat — da təchizat qeyri-müəyyənliyi ilə üzləşir və qapaq açıldıqdan sonra saxlama müddəti məhduddur ki, bu da idarəetmə çətinliyini daha da artırır.

Yapon litografiya yapışqanı istehsalçıları da təsirlənib. Litografiya yapışqanı istehsalı Yaxın Şərq neftinin yan məhsulu olan neft efiri ilə yüksək asılıdır, kimya nəhəngi Shin-Etsu Chemical təchizat dayanması səbəbindən mənfəət proqnozu verməkdən imtina edib. Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaichi bildirib ki, daxili neft efiri təchizatı gələn ilə qədər kifayət edəcək.

Tərəflər tədbirlər görür: ehtiyat toplama zaman qazandırır, lakin narahatlıq artır

Təchizat şokuna qarşı əsas çip istehsalçıları və siyasətçilər hələlik səbirli davranır. TSMC, Samsung, SK Hynix və Micron rəhbərləri bildirirlər ki, qısamüddətli təsir məhduddur, son illərdə yaradılan ehtiyat toplama tədbirləri şirkətlərə təchizatın diversifikasiyası üçün vaxt qazandırdı.

Koreya prezident ofisinin rəsmisi Kang Hoon-sik aprel ayında bildirib ki, Koreya çip istehsalçıları helium ehtiyatını bir neçə ay təmin edəcək səviyyədə saxlayırlar, ehtiyatda əhəmiyyətli problem yoxdur. Koreya Mərkəzi Bankı da qeyd edir ki, brom və helium ehtiyatı aylıq tələbatı qarşılamağa kifayətdir.

TSMC tərəfdən Wendell Huang bildirib ki, şirkət qarşıdurmadan əvvəl bir neçə regiondan helium və hidrogen kimi xammal alıb və gözlənir ki, qarşıdurma yaxın zamanda material təchizatına təsir etməyəcək, lakin bəzi kimyəvi maddələr və qazların qiyməti arta bilər, təsiri hələ dəqiq müəyyən deyil. Koreya və Yapon çip istehsalçıları ABŞ və Kanadadan helium alır və yüksək təmizlikli qazın prioritet təminatı üçün əlavə ödəniş edirlər; Samsung və SK Hynix artıq helium və digər materialların bərpasına başlamışdır.

Aşağı seqmentə təsir: istehlakçı elektronikası, avtomobil və AI investisiyaları da ziyan görür

Təchizat zəncirinin təzyiqi artıq aşağı seqmentlərə keçib. Oyun konsolları, aşağı səviyyəli smartfonlar, məişət cihazları və avtomobil istehsalçıları çip qiymətlərinə yüksək həssaslıq göstərirlər və çatışmamazlıq yaranarsa, alışda prioritet əldə etmək çətin olacaq. Nintendo yeni Switch 2 oyun konsolunun qiymətini artıracağını elan etdi, baxmayaraq ki, bu addım tələbi azalda bilər.

Neft efiri çatışmamazlığının təsiri artıq çip sənayesinin özündən də kənara çıxıb. Yaponiyanın məişət santexnika istehsalçısı Toto-nun modul vannası istehsalı bir müddət dayandırılıb, avtomobil istehsalçısı Isuzu Motors-un avtobus bölməsi də istehsal həcmində dəyişiklik etməli olub.

Əgər blokada davam edərsə, təsirlər AI sənayesinə də yayıla bilər. Gartner-in Roger Sheng xəbərdarlıq edir ki, "bu, nəhayətdə AI investisiya tələbinə təsir edə, xüsusilə Yaxın Şərq maliyyə dəstəkləyicilərindən gələn kapitalı azalda və onların data mərkəzləri planlarına kölgə sala bilər."